Tez-tez tualetə gedirsiniz? Səbəbi sizi təəccübləndirə bilər

Təsəvvür edin: 60 yaşınız var. Evdən çıxmağa hazırlaşırsınız. Açar cibinizdədir, telefon yanınızdadır...

Və birdən ağlınıza ilk gələn fikir bu olur: “Görəsən, gedəcəyim yerdə tualet tapa biləcəyəm?”

Hələ evdən çıxmamısınız, amma artıq yaxınlıqdakı tualetin harada olduğunu düşünürsünüz.

Qonaqlığa gedirsiniz — bunu əvvəlcədən fikirləşirsiniz.

Başqa şəhərə gedirsiniz — yolda harada dayanacağınızı düşünməyə başlayırsınız.

Kinoya, teatra və ya restorana gedirsiniz — ilk növbədə tualetin harada olduğunu müəyyənləşdirirsiniz.

Bəzən isə vəziyyət daha da maraqlı olur.

Tualetə indicə getmisiniz...

Amma çox keçməmiş yenidən sidiyə getmək ehtiyacı hiss edirsiniz.

Tanış vəziyyətdir?

Əgər belədirsə, düzgün yerdəsiniz. Çünki bu gün biz sadəcə tez-tez sidiyə getməkdən danışmayacağıq. Bu gün sidik kisəsinin həyatımızı niyə idarə etməyə başladığından danışacağıq.

Yaş artdıqca belə problemlərlə daha tez-tez qarşılaşmaq mümkündür. Xüsusilə 55–60 yaşdan sonra insan sidiyə daha tez-tez getdiyini, gecələr yuxudan durduğunu və ya qəfil, qarşısını almaq çətin olan sidik ifrazı çağırışları hiss etdiyini fərq edə bilər. Bu isə artıq sadəcə kiçik bir narahatlıq deyil.

İnsan həyatını tualetin ətrafında planlaşdırmağa başlayır. Uzun səfərlərdən imtina edir. Müxtəlif tədbirlərə getməkdən çəkinir. Evdən çıxmazdan əvvəl bir neçə dəfə özündən soruşur:

“Görəsən, indi tualetə getməliyəm?”

Bəzi insanlarda hətta evdən çıxmazdan əvvəl narahatlıq yaranır. Amma burada çox vacib bir məqam var.

Tez-tez sidiyə getmək nə diaqnozdur, nə də yaşlanmanın məcburi nəticəsidir.

Bunun müxtəlif səbəbləri ola bilər: sidik yollarının infeksiyaları, sidik kisəsinin xəstəlikləri, kişilərdə prostat vəzinin xəstəlikləri, bəzi nevroloji və maddələr mübadiləsi pozğunluqları, qəbizlik, müəyyən dərman preparatları və digər vəziyyətlər sidik ifrazının tezliyinə təsir göstərə bilər.

Ona görə də sidik ifrazında nəzərəçarpacaq dəyişiklik yaranıbsa, güclü və ya qəfil çağırışlar, gecə yuxudan oyanaraq sidiyə getmə, sidiyi saxlaya bilməmə, ağrı, yanma və ya sidikdə qan müşahidə olunursa, həkimə müraciət etmək və bunun səbəbini müəyyənləşdirmək lazımdır. Çünki yalnız simptomu deyil, onun səbəbini müalicə etmək lazımdır.

Amma bu gün mən başqa bir vəziyyətdən danışmaq istəyirəm. Bu vəziyyət hiperaktiv sidik kisəsi sindromu adlanır. Və ən maraqlısı da elə burada başlayır. Çünki sidik kisəsi sadəcə sidiyin toplandığı bir “kisəcik” deyil. O, sinir sistemi və beyinlə daim qarşılıqlı əlaqədə olan mürəkkəb sistemin bir hissəsidir.

Böyrəklər sidik əmələ gətirir. O sidik kisəsinə daxil olur və kisə tədricən dolmağa başlayır. Sidik kisəsinin divarı gərildikcə xüsusi reseptorlar bu barədə sinir sisteminə məlumat ötürür.

Bu siqnalı sadə şəkildə belə ifadə etmək olar:

“Sidik kisəm dolur.”

Beyin bu məlumatı qəbul edir. Amma sidik ifrazı avtomatik olaraq başlamır. Və bu, çox vacibdir. Beyin vəziyyəti qiymətləndirir:

“İndi olar?”

Evdəyəm?

İşdəyəm?

Nəqliyyatda?

İclasda?

Kinoteatrda?

Əgər şərait uyğundursa, beyin sidik kisəsinin, sfinkterlərin və çanaq dibi əzələlərinin fəaliyyətini koordinasiya edir və sidik ifrazı baş verir.

Yəni sidik kisəsindən gələn ilk siqnalla sidik ifrazının özü arasında mürəkkəb bir nəzarət sistemi mövcuddur.

Normal halda biz sidiyə getmək istəyini hiss edirik... və bu istəyi müəyyən müddət ərzində idarə edə bilirik.

İndi isə başqa bir vəziyyəti təsəvvür edin. Sidik kisəsi hələ tam dolmayıb. Amma birdən sidiyə getmək istəyi yaranır. Üstəlik, bu, sadəcə yüngül bir istək deyil. Elə bir hissdir ki:

“Təcili getməliyəm!”

İnsan tualet axtarmağa başlayır. Yaxınlıqda tualet yoxdursa, narahatlıq yaranır. Bəzən isə bu çağırış o qədər güclü olur ki, insan tualetə vaxtında çatmır. Bu, hiperaktiv sidik kisəsinin əlamətlərindən biri ola bilər. Əsas simptom qəfil yaranan və təxirə salınması çətin olan sidiyə getmə istəyidir.

Bununla yanaşı, sidiyə tez-tez getmə, gecələr sidiyə qalxma və bəzi hallarda sidiyi saxlaya bilməmə də müşahidə oluna bilər.

Bəs sidik kisəsi niyə əvvəlkindən daha tez siqnal verməyə başlayır? İnsan niyə tədricən daha tez-tez tualetə getməyə alışır? Və burada sizə gözlənilməz bir sual vermək istəyirəm.

Bəs bu davranışın bəzi ilkin xüsusiyyətləri insanın 60 yaşı tamam olmamışdan çox-çox əvvəl formalaşa bilərmi?

Bəlkə də...

hətta insanın beş, on, yaxud on beş yaşı olanda.

Çünki demək olar ki, hər birimizin uşaqlıqda eşitdiyi bu ifadə hələ də xatirimizdədir.

Xüsusilə də qızlara.

Evdən çıxmazdan əvvəl ana deyir:

“Əvvəlcə tualetə get. Hər ehtimal, bilmək olmaz...”

İstəmirsən?

Eybi yox. Yenə də get.

Uzağa gedirik.

Qonaqlığa gedirik.

Məktəbə gedirik.

Tədbirə gedirik.

“Sonra tualet tapa bilməsən necə?”

İlk baxışdan tamamilə zərərsiz görünən bir qayğıdır.

Amma görəsən, orqanizm sidik kisəsini hələ tam dolmadan boşaltmağa alışa bilərmi?

İllərlə davam edən belə bir vərdiş sidik kisəsindən gələn siqnallara münasibətimizə təsir göstərə bilərmi?

Çünki bəzən bizə tamamilə zərərsiz görünən bir vərdişi... orqanizm həqiqətən də yadda saxlaya bilər.

İnsan niyə tədricən daha tez-tez tualetə getməyə alışa bilər? Və həqiqətən də, belə bir davranışın bəzi ilkin xüsusiyyətləri uşaqlıqdan formalaşa bilərmi?

Əvvəlcə ən vacib məqamdan başlayaq. Gəlin analarımızı günahlandırmayaq. Onlar bizə zərər vermək istəmirdilər. Əksinə — bizi qorumağa çalışırdılar. Xüsusilə də qızları.

Çoxumuzun yaxşı xatırladığı bir cümlə var:

“Evdən çıxmazdan əvvəl mütləq tualetə get.”

- İstəmirsən?

- Yenə də get.

- Uzağa gedirik.

- Qonaqlığa.

- Teatra.

- Gəzintiyə.

- Tədbirə.

- “Birdən sonra tualet olmaz?”

Əslində bunun öz məntiqi var idi. 10–20 il əvvəl ictimai tualetlərlə bağlı vəziyyət həqiqətən də indiki qədər yaxşı deyildi. Xüsusilə söhbət uşaqdan gedirdisə. Üstəlik, bizim cəmiyyətdə tualet mövzusu uzun müddət müəyyən utancaqlıqla qarşılanırdı. Qonaqlıqda tualetə getmək istədiyini demək? Bəziləri üçün bu, həqiqətən də narahat idi. İctimai yerdə bunu söyləmək isə daha çətin ola bilərdi. Ona görə də bir çox insan sadəcə dözürdü.

Valideynlər isə problemi əvvəlcədən həll etməyə çalışırdılar:

“Yaxşısı budur, indi get.”

Amma burada çox maraqlı bir məqam var.

Orqanizm öyrənmə, vərdiş etmə qabiliyyətinə malikdir.

Sidiyə getmə davranışımız da müəyyən mənada vərdişə çevrilə bilər.

Gəlin sidik kisəsini bir növ rezervuar kimi təsəvvür edək. Sidik toplandıqca sidik kisəsi tədricən gərilir. Sinir sistemi onun nə qədər dolduğuna dair məlumat alır. Bu siqnal mərkəzi sinir sisteminə ötürülür və beyin vəziyyəti qiymətləndirir. Sidik ifrazı üçün şərait uyğun olduqda beyin sidik kisəsi və sfinkterlərin fəaliyyətini koordinasiya edir. Və biz tualetə gedirik.

Amma əgər insan sidik kisəsi nisbətən az dolduğu halda onu dəfələrlə boşaldırsa, müəyyən davranış modeli formalaşa bilər:

az miqdarda dolma → ilk çağırış → tualet.

Məhz buna görə hiperaktiv sidik kisəsi ilə bağlı simptomların korreksiyasında sidik kisəsinin məşqi — “bladder training” kimi tanınan yanaşmadan istifadə olunur.

Məqsəd tez-tez sidiyə getmə vərdişini tədricən dəyişdirmək, sidiyə getmək istəyini daha yaxşı idarə etməyə və tualetə getmələr arasındakı intervalı artırmağa kömək etməkdir.

Burada çox vacib bir məqamı vurğulamaq istəyirəm:

Bu, “sadəcə dözün” məsləhəti deyil.

Sidik kisəsinin məşqi müasir klinik yanaşmalarda istifadə olunan davranış metodlarından biridir.

Məsələn, Avropa Urologiya Assosiasiyasının — EAU-nun klinik tövsiyələrində sidik kisəsinin məşqi hiperaktiv sidik kisəsinin müalicəsində istifadə olunan birinci sıra yanaşmalardan biri kimi nəzərdən keçirilir.

Bu yanaşma ABŞ-ın Milli Diabet, Həzm və Böyrək Xəstəlikləri İnstitutunun — NIDDK-nın sidik kisəsinə nəzarət problemləri ilə bağlı rəsmi tibbi məlumatlarında da təsvir olunur.

Yəni söhbət sadəcə gündəlik həyatdan gələn bir məsləhətdən deyil, müasir tibbdə istifadə olunan yanaşmadan gedir.

Amma sidik kisəsinin məşqi “özünü zorla saatlarla saxlamaq” demək deyil. Güclü sidiyə getmək istəyini görməzlikdən gəlmək lazım deyil. Ağrıya qədər dözmək də olmaz.

Məqsəd sidiyə getmək istəyinə nəzarəti tədricən yaxşılaşdırmaqdır və konkret yanaşma insanın vəziyyətinə uyğun seçilməlidir.

Bəzi hallarda sadə üsullardan istifadə olunur: sakit nəfəs almaq, diqqəti başqa istiqamətə yönəltmək və müəyyən vəziyyətlərdə güclü çağırışı azaltmaq üçün çanaq dibi əzələlərini yığmaq.

İndi isə 25, 30 və ya 35 yaşında olanlara müraciət etmək istəyirəm.

Bəlkə də düşünürsünüz:

“Bunun mənə nə aidiyyəti var? Mənim hələ bütün həyatım qabaqdadır.”

Məhz buna görə bu söhbət lazımdır. Çünki sidik ifrazı ilə bağlı problemlər avtomatik olaraq 60 yaşda başlamır.

Bəli, yaş artdıqca bir çox belə simptom daha çox rast gəlinir. Amma vərdişlər daha erkən formalaşır. Belə vərdişlərdən biri də real ehtiyac olmadığı halda, daim “hər ehtimal” tualetə getməkdir.

Özünüzə fikir verin. Evdən çıxırsınız. Yüngül sidiyə getmək istəyiniz var. Nə edirsiniz? Avtomatik olaraq tualetə gedirsiniz? Yoxsa rahat şəkildə işinizə davam edə bilirsiniz?

Əlbəttə, bu o demək deyil ki, əvvəlcədən tualetə gedən hər bir insanda mütləq hiperaktiv sidik kisəsi yaranacaq. Xeyr.

Hiperaktiv sidik kisəsinin yaranmasında çoxsaylı amillər rol oynaya bilər və bunu yalnız bir səbəblə izah etmək düzgün deyil.

Amma insan artıq çox tez-tez və sidik kisəsi az dolduğu halda sidiyə getməyə öyrəşibsə, bu davranış modelinin dəyişdirilməsi simptomların korreksiyasının bir hissəsi ola bilər.

Burada daha bir vacib məqam var. Bütün bunları yeni bir ifrata çevirmək lazım deyil. Saatlarla qəsdən sidiyi saxlamaq olmaz. Güclü sidiyə getmək istəyini görməzlikdən gəlmək olmaz. Və əlbəttə, özünüzə müstəqil şəkildə diaqnoz qoymaq da düzgün deyil.

Əgər sidiyə getmə tezliyi əvvəlkindən əhəmiyyətli dərəcədə artıbsa, qəfil və güclü çağırışlar, sidiyi saxlaya bilməmə, gecələr dəfələrlə oyanma, ağrı, yanma, sidikdə qan və ya digər narahatedici əlamətlər yaranıbsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.

Əvvəlcə bunun nə ilə əlaqəli olduğunu müəyyən etmək lazımdır. Çünki eyni görünən simptomların arxasında tamamilə fərqli xəstəliklər dayana bilər. Yalnız xüsusi müalicə tələb edən xəstəliklər istisna edildikdən sonra davranışın korreksiyası və sidik kisəsinin məşqi haqqında danışmaq mümkündür.

İndi isə yenidən uşaqlarımıza qayıdaq.

Bu gün vəziyyət tədricən dəyişir. Şəhərlərimizdə ictimai tualetlər əvvəlki illərlə müqayisədə daha əlçatandır. Ona görə də uşaqlarda daim belə bir qorxu yaratmağa ehtiyac yoxdur:

“Birdən sonra tualet olmaz?”

Əlbəttə, əgər uzun səfərə çıxılırsa və ya gedilən yerdə tualetə çıxışın həqiqətən məhdud olacağı məlumdursa, əvvəlcədən tualetə getmək tamamilə normal və məntiqlidir. Amma, “evdən çıxmazdan əvvəl mütləq tualetə getməlisən” fikrini hər dəfə məcburi rituala çevirmək vacib deyil. Xüsusilə də uşağın həqiqətən buna ehtiyacı yoxdursa.

Burada valideynlərə sadə bir fikir demək istəyirəm. Uşağı daim “hər ehtimal” sidiyə getməyə məcbur etməyin. Daha yaxşısı, ona öz bədənini dinləməyi öyrədin. Bədəninin verdiyi siqnalları başa düşməyi. Təbii fizioloji ehtiyaclar haqqında rahat danışmağı. Həqiqətən ehtiyac yarandıqda tualetə getmək istədiyini çəkinmədən deməyi. Çünki tualet utanılacaq bir şey deyil. Bu, su içmək, yemək və yatmaq kimi həyatın tamamilə təbii bir hissəsidir.

İndi isə ən vacib məqama gələk. Əgər sizin 25 və ya 30 yaşınız varsa, bütün bunlar sizə uzaq gələcək kimi görünə bilər. Amma məhz bu gün sizin gündəlik vərdişləriniz formalaşır. 20–30 ildən sonra orqanizminiz bu gün sizin üçün adi hala çevrilmiş bir çox davranış ssenarisini davam etdirə bilər. Ona görə də sidik kisəsinin sağlamlığı haqqında düşünməyə problem yarandıqdan sonra başlamaq lazım deyil. Hər şeydən əvvəl orqanizmimizin necə işlədiyini anlamaq lazımdır.

Bəzən insana mürəkkəb müalicə lazım olmaya bilər. Əvvəlcə xəstəliyi istisna etmək... sonra isə sadəcə vərdişə çevrilmiş davranışı dəyişmək kifayət edə bilər. Çünki nəticədə əsas məsələ tez-tez “hər ehtimal” tualetə getməyiniz deyil. Əsas odur ki, sidik kisənizi siz idarə edəsiniz, sidik kisəniz həyatınızı yox.

Çalışın sağlam qalın.

Unutmayın ki, sağlamlığınız öz əlinizdədir.