Müntəzəm defekasiya. Nələri bilmək vacibdir?

 

Çox vaxt sağlamlığınızla bağlı elə mövzular vardır ki, hətta həkiminizlə belə bölüşməyə çəkinizsiniz. Çox nahaq. Bu utancaqlığınız sağlamlığınızla bağlı ciddi problemlərə gətirib çıxara bilər. Ona görə də deyəcəklərimizə diqqət yetirmənizi tövsiyyə edirik.

Əslində hansı tezlikdə böyük bayıra çıxmaq lazım olduğu barədə sehirli rəqəm mövcud deyil. Bununla belə, insanların əksəriyyətində bu, gündə üç dəfədən həftədə üç dəfəyə qədər ümumi diapazonda olur.

2018-ci ildə aparılan bir araşdırmaya görə, Amerika Birləşmiş Ştatlarında yetkin yaşda olanlar, adətən, həftədə üç dəfədən 21 dəfəyədək böyük bayıra çıxırlar. 2010-cu ildə Skandinaviya Qastroenterologiya Jurnalında dərc edilən bir araşdırmada da eyni tezlik diapazonu aşkar edilmişdir: gündə üç dəfədən həftədə üç dəfəyə qədər.

Bununla belə, gün ərzində neçə dəfə tualetə getməyinizə qidalanma rejimindən tutmuş ümumi sağlamlıq vəziyyətinizə qədər bir çox amillər təsir göstərə bilər.

Nəcisin konsistensiyası tezliyə necə təsir edə bilər?

Nə qədər tez-tez böyük bayıra getməniz çox vaxt nəcisin konsistensiyası ilə əlaqədardır. Əgər həftə ərzində üç dəfədən az defekasiya baş verirsə, sizdə qəbizlik ola bilər. Qəbizlik sərt, quru və ya xırda daşcıq şəklində nəcis əmələ gətirə bilər ki, bu da ifraz zamanı çətinlik və ya ağrı yarada bilər. Siz qarında köp və ya qarın ağrısı hiss edə bilərsiniz. Həmçinin tualetə getdikdən sonra belə, bağırsağın tam boşalmadığı hissi qala bilər.

Daha duru nəcis və ya ishal isə tualetə daha tez-tez getməyə səbəb ola bilər. Əgər bir gün ərzində üç dəfədən çox duru nəcis ifrazı müşahidə olunursa, sizdə ishal ola bilər. İshalın növündən asılı olaraq onun davametmə müddəti fərqli ola bilər:

• Kəskin ishal: adətən 1–2 gün davam edir.
• Davamlı ishal: 2–4 həftə davam edir.
• Xroniki ishal: ən azı 4 həftə davam edir və ya vaxtaşırı təkrarlanır.

Bağırsaq fəaliyyətinin xüsusiyyətləri hər bir insan üçün fərdidir. Əgər hər hansı bir problemin olduğunu düşünürsünüzsə, aşağıdakılara diqqət yetirin:

• tualetə əvvəlkindən daha tez-tez gedib-getmədiyinizə;
• nəcisin əvvəlkindən daha sərt və ya daha duru olub-olmamasına;
• yeni yaranmış ağrı və ya narahatlığın olub-olmamasına.

Əgər narahatsınızsa, həkimə müraciət edin.

Nəcis ifrazının tezliyinə nə təsir edə bilər?

Defekasiya tezliyinə bir çox amillər təsir göstərə bilər, o cümlədən qidalanma, hormonlar, fiziki aktivlik, dərman vasitələri və bəzi xəstəliklər.

Qidalanma

Yediyiniz və içdiyiniz qidalar həzm sisteminə təsir göstərir. Məsələn, qida rasionunda lifin az olması qəbizliyə səbəb ola bilər.

Qida allergiyaları və qida dözümsüzlüyü də həzmi poza bilər. Qida dözümsüzlüyü zamanı orqanizm müəyyən qidanı həzm etməkdə çətinlik çəkir ki, bu da ishala və ya qəbizliyə səbəb ola bilər. Bir araşdırmada laktoza dözümsüzlüyü olan uşaqların 30%-də qəbizlik müşahidə edilmişdir.

İshalın səbəbləri aşağıdakılar ola bilər:

• inək südünə, yumurtaya, soyaya, dəniz məhsullarına və ya taxıl məhsullarına allergiya;
• laktoza dözümsüzlüyü (süd məhsullarında olan şəkər);
• fruktoza dözümsüzlüyü (meyvələrdə, meyvə şirələrində, balda və yüksək fruktozalı qarğıdalı siropunda olan şəkər);
• şəkər spirtləri (ksilitol və sorbitol) – bunlar bəzi şəkərsiz məhsulların tərkibində olur.

İçdiyiniz mayelər də nəcisin konsistensiyasına və tezliyinə təsir edə bilər. Kifayət qədər maye qəbulu bağırsaqların normal fəaliyyətini dəstəkləyir, suyun az qəbulu isə qəbizliyə səbəb ola bilər.

Bəzi içkilər həzmi sürətləndirə və ya ləngidə bilər.

Məsələn, qəhvə bağırsaq hərəkətlərini stimullaşdırır. Araşdırmalar göstərir ki, kofeinli qəhvə yoğun bağırsağın fəaliyyətini su ilə müqayisədə 60%, kofeinsiz qəhvə ilə müqayisədə isə 23% daha çox artırır.

Alkoqol həm ishala, həm də qəbizliyə səbəb ola bilər. Bu təsir spirtli içkinin növündən və qəbul edilən miqdardan asılıdır. Tərkibində 15%-dən çox spirt olan içkilər adətən həzmi ləngidir və qəbizliyə səbəb ola bilər, daha az spirt tərkibli içkilər (şərab və pivə kimi) isə həzmi sürətləndirərək ishala səbəb ola bilər.

Hormonlar

Menstrual dövr ərzində bağırsaq fəaliyyəti dəyişə bilər. 2014-cü ildə aparılmış bir araşdırma göstərmişdir ki, həzm sistemi xəstəliyi olmayan premenopauza dövründəki sağlam qadınların 73%-i menstruasiyadan əvvəl və ya menstruasiya zamanı mədə-bağırsaq simptomları yaşamışdır. Ən çox rast gəlinən simptomlar qarın ağrısı və ishal olmuşdur.

Hamiləlik də bağırsaq fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Araşdırmalar göstərir ki, menstruasiya və hamiləlik zamanı prostaglandin adlanan hormonabənzər maddələrin yüksək səviyyəsi daha duru nəcisə, progesteron hormonunun artması isə qəbizliyə səbəb ola bilər.

Stress hormonları da bağırsaq hərəkətlərinə təsir edir. Bağırsaq və beyin bir-biri ilə sıx əlaqəlidir. Bu əlaqə "bağırsaq-beyin oxu" adlanır. Depressiya və təşviş kimi psixoloji amillər də bağırsaq fəaliyyətini dəyişə bilər.

Fiziki aktivlik

Fiziki aktivliyin azlığı bağırsaq fəaliyyətinin müntəzəmliyini poza bilər. Uzun müddət hərəkətsiz qalmaq həzmi ləngidir və gündəlik defekasiya sayını azalda bilər. Bu, uzunmüddətli xəstəlik zamanı yataq rejimində olduqda, əməliyyatdan sonra bərpa dövründə və ya günün çox hissəsini oturaq vəziyyətdə keçirdikdə baş verə bilər.

Fiziki məşqlər qidanın yoğun bağırsaqdan daha sürətlə keçməsinə kömək etməklə həzmi yaxşılaşdırır. 2015-ci ildə aparılmış araşdırma göstərmişdir ki, müntəzəm fiziki aktivlik qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (QBS) olan qadınlarda mədə-bağırsaq simptomlarını azaldır.

Dərman vasitələri

Bir çox dərman vasitələrinin, o cümlədən antasidlərin, antidepressantların, antihistamin preparatlarının, diuretiklərin və dəmir preparatlarının geniş yayılmış əlavə təsiri qəbizlikdir.

Bəzi dərmanlar, xüsusilə bəzi antibiotiklər, əksinə, duru nəcisə səbəb ola bilər.

Əgər nəcis xarakterində dəyişiklik müşahidə edirsinizsə və bunun dərman qəbulu ilə əlaqəli olduğunu düşünürsünüzsə, həkimə müraciət edin. O alternativ preparat və ya bioloji aktiv vasitə tövsiyə edə bilər.

Xəstəliklər

Diabet və əzələ və sinir sisteminə təsir edən bəzi digər xəstəliklər xroniki qəbizliyə səbəb ola bilər. Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (QBS) isə həm qəbizlik, həm də ishala səbəb ola bilər.

Bağırsaq hərəkətlərini dəyişdirə bilən digər xəstəliklər bunlardır:

• bağırsağın iltihabi xəstəlikləri;
• seliakiya (qlütenə qarşı dözümsüzlük);
• nazik bağırsaqda bakteriyaların həddindən artıq çoxalması (SIBO - Small Intestinal Bacterial Overgrowth);
• divertikulit;
• öd kisəsi daşları;
• endokrin pozğunluqlar (hipertireoz və diabet daxil olmaqla);
• yoğun bağırsaq polipləri.

İnfeksiyalar və viruslar da bağırsaq fəaliyyətini dəyişə bilər.

Səyahətçi ishali çox vaxt çirklənmiş qida və su ilə əlaqəli bakterial və ya parazitar infeksiyalar nəticəsində yaranır. Afrika, Latın Amerikası, Yaxın Şərq və Cənubi Asiya kimi məhdud resurslu ölkələrə səyahət edən insanların təxminən 30–60%-ində səyahətçi ishali inkişaf edir.

İshal törədən infeksiyaların qarşısını almaq üçün aşağıdakılar tövsiyə olunur:

• əlləri tez-tez yumaq;
• isti və təzə hazırlanmış yeməkləri seçmək, açıq bufetlərdən uzaq durmaq;
• fabrika qablaşdırmasında olan içkilərə üstünlük vermək və buzdan istifadə etməmək.

Qida zəhərlənməsi də ishala səbəb ola bilər. Çiy yumurta, ət, süd məhsulları, meyvə, tərəvəz və dəniz məhsulları kimi qidalar salmonella və listeriya kimi zərərli mikroorqanizmlər daşıya bilər.

Bağırsaq fəaliyyətini necə müntəzəm saxlamaq olar?

Bəzi gündəlik vərdişlərin dəyişdirilməsi sağlam defekasiyanı dəstəkləyə bilər.

Qəbizliyin qarşısını almaq üçün aşağıdakı tövsiyələrə əməl edin:

• liflə zəngin qidaları (meyvə, tərəvəz və tam taxıl məhsulları) artırın;
• susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün kifayət qədər su için;
• müntəzəm olaraq fiziki aktivliyinizi saxlayın (gəzinti, üzgüçülük, yoqa və s.);
• stressin azaldılması üsullarını tətbiq edin;
• əllərinizi mütəmadi olaraq yuyun;
• meyvə və tərəvəzləri yeməzdən əvvəl yaxşıca yuyun, əti, balığı və yumurtanı tam bişirin.

Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?

Əgər qəbizlik və ya ishal bir həftədən çox davam edirsə və ya digər davamlı bağırsaq problemləri varsa, həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.

Aşağıdakı hallar tibbi yardıma əsas verir:

• davamlı qəbizlik və ya ishal;
• başqa səbəblə izah olunmayan çəki itkisi;
• ağrılı defekasiya;
• qarın və ya bel nahiyəsində ağrı;
• qanlı nəcis;
• qusma.

Aşağıdakı əlamətlər təcili tibbi yardım tələb edir:

• qara və ya qətranabənzər nəcis;
• qəfil başlayan şiddətli ishal;
• qəbizlik və ya ishal ilə müşayiət olunan yüksək hərarət və ya güclü ağrı;
• ağır susuzlaşma.

Qısa xülasə

Bağırsaq fəaliyyəti hər bir insan üçün fərqlidir və qəbizlik və ya ishalın təsadüfi epizodları, adətən, ciddi narahatlıq doğurmur. Qida rasionunda lifin artırılması və müntəzəm fiziki aktivlik kimi həyat tərzi dəyişiklikləri həzm sisteminin sağlam fəaliyyətini dəstəkləyə bilər.

Lakin bağırsaq fəaliyyətində və ya nəcisin adi görünüşündə dəyişiklik müşahidə etsəniz, simptomlar barədə həkimlə məsləhətləşmək məqsədəuyğundur. Təkrarlanan qəbizlik və ya ishal, qanlı nəcis, yüksək hərarət və ya güclü ağrı kimi əlamətlər həzm sistemində və ya ümumi sağlamlıq vəziyyətində gizli bir problemin göstəricisi ola bilər.