Böyrək daşı: kiçik kristaldan böyük problemə...

Hər il milyonlarla insan qəfil başlayan və dözülməz böyrək sancısı ilə xəstəxanaya müraciət edir. Əksər hallarda bu ağrının səbəbi böyrək daşı olur.

Bəs bu kiçik daş necə yaranır və onun yaranmasının qarşısını almaq mümkündürmü?

Böyrək daşı xəstəliyi dünyada milyonlarla insanı narahat edən ən geniş yayılmış uroloji xəstəliklərdən biridir. Həyatı boyunca hər on nəfərdən təxminən biri bu problemlə qarşılaşa bilər. Əksər hallarda xəstəlik uzun müddət heç bir əlamətlə biruzə vermir. Lakin daş hərəkət etməyə başladığı anda qəfil başlayan güclü ağrı insanın gündəlik həyatını tamamilə dəyişə bilər.

Bəs böyrək daşları necə yaranır və ən vacibi - onların yaranmasının qarşısını almaq mümkündürmü?

Bu suallara cavab vermək üçün əvvəlcə böyrəyin daxilində baş verən görünməz proseslərə nəzər salaq. Çünki hər bir böyrək daşı əvvəlcə adi gözlə görünməyən kiçik bir kristal kimi yaranır. Ancaq onu əmələ gətirən proseslər vaxtında dayandırılmazsa, nəticədə güclü ağrıya və ciddi müalicəyə ehtiyac yaradan böyrək daşına çevrilə bilər.

Böyrək daşı bəzən sancaq başı qədər kiçik olur. Hətta onu adi gözlə görmək belə mümkün olmur. Ancaq bu kiçik kristalın yaratdığı ağrı son dərəcə güclü ola bilər.

Böyrək daşı ilə qarşılaşmış insanların əksəriyyəti bu hissi yaxşı tanıyır. Görünüşcə kiçik olsa da, böyrək daşı insanın gündəlik həyatını ciddi şəkildə poza bilər.

Bəs böyrək daşı nədir?

Böyrək daşları, başqa sözlə desək renal kalkullar, böyrəklərdə əmələ gələn bərk kristal yığıntılarıdır. Onlar sidikdə həll olmuş mineralların tədricən kristallaşması nəticəsində yaranır. Tərkibinə görə böyrək daşları beş əsas qrupa bölünür:

• kalsium oksalat,
• kalsium fosfat,
• struvit,
• sidik turşusu
• sistin daşları.

Onların arasında ən geniş yayılmışı kalsium oksalat daşlarıdır.

Bəs bu daşlar necə yaranır?

Hər şey sidikdə həll olmuş mineralların bir-biri ilə birləşməsindən başlayır. Kalsium və oksalat kimi maddələr ilk mikroskopik kristalları əmələ gətirir. Bu mərhələ nukleasiya adlanır və daşın yaranmasının başlanğıcı hesab olunur. 

Nukleasiya iki fərqli mexanizmlə baş verə bilər.

Birinci halda kristallar eyni tərkibli kiçik nüvə ətrafında formalaşır. Bu proses homogen nukleasiya adlanır.

Digər halda isə kristallar fərqli mənşəli hissəciklərin ətrafında yaranır. Hüceyrə qalıqları və digər üzvi maddələr kristallar üçün dayaq rolunu oynayır və onların böyüməsinə şərait yaradır. Bu proses heterogen nukleasiya adlanır.

Əmələ gəlmiş mikroskopik kristallar sidik axını ilə nefron boyunca hərəkət edir.

Onlar adətən böyrək papillalarında toplanır və burada daşın inkişafının növbəti mərhələsi başlayır. Bu mərhələ kristalların böyüməsi adlanır. Kiçik kristallar tədricən bir-birinə yapışır, ölçüləri artır və daha iri kristal yığıntıları əmələ gətirir. Bu proses bəzən gözlənildiyindən daha sürətlə baş verə bilər. Daş böyrəkdə qaldığı müddətdə böyüməyə davam edir. Bu proses günlərlə, aylarla, bəzən isə illərlə davam edə bilər. Bir müddət sonra tam məlum olmayan səbəblərdən daş yerindən tərpənərək sidik axarına doğru hərəkət etməyə başlayır. Daşın ölçüsü təxminən 4–5 millimetrə çatdıqda onun sidik axarından sərbəst keçməsi çətinləşə bilər. Məhz bu mərhələdə daş sidik axarının dar hissələrində ilişib qala bilər.

Ən çox rast gəlinən dar sahələr bunlardır:

• böyrək ləyənciyi ilə sidik axarının birləşdiyi nahiyə,
• sidik axarının çanaq damarlarını keçdiyi hissə
• sidik axarının sidik kisəsinə açıldığı nahiyə.

Daş bu nahiyələrdən birində ilişdikdə sidiyin axını çətinləşir. Nəticədə böyrək daxilində təzyiq artır və kəskin böyrək sancısı yaranır. Daş sidik kisəsinə keçənə qədər ağrı davam edə bilər.

Daş sidik axarında ilişib qaldıqda sidiyin normal axını pozulur. Böyrək daxilində təzyiq artır və nəticədə güclü, qəfil başlayan ağrı meydana çıxır. Bu vəziyyət böyrək sancısı, yəni "renal kolika" adlanır. Ağrı adətən bel nahiyəsindən başlayır və qasıq nahiyəsinə doğru yayıla bilər. Bir çox hallarda ürəkbulanma, qusma və sidik ifrazı zamanı narahatlıq da bu əlamətlərə qoşulur.

Xoşbəxtlikdən, əksər hallarda kiçik daşlar heç bir cərrahi müdaxilə olmadan orqanizmdən xaric olur. Lakin daha iri daşlar sidik axarında ilişib qala və əlavə müalicə tələb edə bilər. Belə hallarda daşın ölçüsündən və yerləşdiyi nahiyədən asılı olaraq müxtəlif müalicə üsulları tətbiq edilir. Bunlara minimal invaziv cərrahi üsullar – litotripsiya, endoskopik lazer və ya perkutan müdaxilələr daxildir. Bu üsullar daşın parçalanmasına və ya təhlükəsiz şəkildə xaric edilməsinə imkan verir.

Ancaq müalicə bununla bitmir. Böyrək daşı bir dəfə əmələ gəlibsə, onun yenidən yaranma ehtimalı da yüksəkdir. Statistikaya görə, ilk dəfə böyrək daşı keçirmiş insanların təxminən yarısında növbəti dörd il ərzində yeni daş əmələ gəlir. Daş xəstəliyi təkrarlandıqda risk daha da artır. Bəzi pasiyentlərdə yeni daşlar hər iki-üç ildən bir əmələ gələ bilər.

Bəs bunun səbəbi nədir?

Nə üçün bəzi insanlarda böyrək daşları təkrar yaranır, digərlərində isə yox? Cavab sidiyin tərkibində gizlənir. Daş əmələ gətirən maddələrin miqdarı artdıqda sidik həddindən artıq doyur. Bu vəziyyət supersaturasiya adlanır və kristallaşma prosesinin başlanması üçün əlverişli şərait yaranır. Normal şəraitdə isə orqanizmdə bu prosesi ləngidən xüsusi qoruyucu maddələr mövcuddur. Onlar inhibitorlar adlanır. Onların ən vaciblərindən biri isə sitratdır. İnhibitorlar kristalların əmələ gəlməsini, böyüməsini və bir-birinə yapışmasını çətinləşdirərək daş yaranmasının qarşısını almağa kömək edir.

Sağlam insanlarda sidikdə daş əmələ gəlməsinin qarşısını alan təbii müdafiə mexanizmləri fəaliyyət göstərir. Bu qoruyucu sistem sayəsində kristallar adətən böyüyə bilmir və sidiklə birlikdə orqanizmdən xaric olunur. Böyrək daşı olan insanlarda isə bu tarazlıq pozulur. Sidikdə daş əmələ gətirən maddələrin miqdarı artır, eyni zamanda qoruyucu maddələrin səviyyəsi azalır. Nəticədə kristallar daha asan yaranır və sürətlə böyüməyə başlayır. Bu dəyişikliklərin əsas səbəblərindən biri maddələr mübadiləsinin pozğunluqlarıdır. Belə hallarda sidiklə kalsium, oksalat və digər daş əmələ gətirən maddələr daha çox xaric olunur. Eyni zamanda kristallaşmanın qarşısını alan maddələrin miqdarı azalır.

Lakin təkcə maddələr mübadiləsi deyil, gündəlik həyat tərzi də böyük rol oynayır. Qidalanma vərdişləri, qəbul edilən mayenin miqdarı və ətraf mühit amilləri sidiyin tərkibinə birbaşa təsir göstərir. Bu dəyişikliklər daş əmələ gəlməsi riskini daha da artıra bilər. 

Ən mühüm risk amillərindən biri kifayət qədər su içməməkdir. Orqanizm susuz qaldıqda böyrəklər suya qənaət etməyə çalışır. Nəticədə sidik daha qatı olur və mineralların kristallaşması üçün əlverişli şərait yaranır. Məhz buna görə isti iqlim şəraitində yaşayan və ya çox tərləyən insanlarda böyrək daşı xəstəliyinə daha tez-tez rast gəlinir. Kifayət qədər maye qəbul edilmədikdə bu risk daha da artır.

Qidalanma da böyrək daşlarının yaranmasında mühüm rol oynayır. Xüsusilə duzun həddindən artıq qəbulu daş əmələgəlmə riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bunun səbəbi sadədir. Artıq natrium böyrəklər vasitəsilə daha çox kalsiumun sidiylə xaric olunmasına səbəb olur. Eyni zamanda, kristalların yaranmasının qarşısını alan əsas qoruyucu maddələrdən biri olan sitratın miqdarı azalır. Nəticədə daşların əmələ gəlməsi üçün daha əlverişli şərait yaranır.

Heyvan mənşəli zülalların həddindən artıq qəbulu da oxşar təsir göstərir. Bu zaman sidikdə sidik turşusunun səviyyəsi yüksəlir, sitratın miqdarı isə azalır. Beləliklə, kristalların yaranması və böyüməsi asanlaşır.

Bəzi dərman preparatları və qida əlavələri də həssas insanlarda böyrək daşı riskini artıra bilər. Məsələn, yüksək dozada qəbul edilən C vitamini bəzi hallarda oksalatın miqdarını artıraraq daş əmələgəlməsinə şərait yarada bilər. Bu səbəbdən hər hansı əlavəni uzun müddət qəbul etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşmək vacibdir.

Bu gün böyrək daşlarını tamamilə aradan qaldıran universal müalicə üsulu mövcud deyil. Lakin bir mühüm həqiqət var - kəskin dövr aradan qalxdıqdan sonra əsas məqsəd yeni daşların yaranmasının qarşısını almaqdır.

Sevindirici haldır ki, ən çox rast gəlinən kalsium oksalat və kalsium fosfat daşları düzgün profilaktika ilə uğurla nəzarətdə saxlanıla bilər. Bunun üçün sağlam həyat tərzi, balanslaşdırılmış qidalanma və həkimin tövsiyələrinə əməl etmək böyük əhəmiyyət daşıyır.

Böyrək daşı xəstəliyi bu gün dünyada ən geniş yayılmış uroloji xəstəliklərdən biridir. Lakin bu xəstəlik bir çox hallarda qarşısı alına bilən risk amilləri ilə əlaqədardır. Kifayət qədər su qəbul etmək, balanslaşdırılmış qidalanmaq, sağlam həyat tərzi sürmək və həkimin tövsiyələrinə əməl etmək böyrək daşlarının təkrar yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Müasir diaqnostika və müalicə üsulları isə böyrək daşı xəstələrinin vaxtında və effektiv şəkildə müalicə olunmasına imkan yaradır.

Unutmayın — böyrək daşı xəstəliyinin qarşısını almağın ən təsirli yolu risk amillərini vaxtında müəyyən etmək və profilaktik tədbirlərə erkən başlamaqdır. Sağlam böyrəklər sağlam həyatın vacib şərtlərindən biridir.

Böyrək daşlarının yaranması mürəkkəb bioloji prosesdir. Lakin bu prosesi anlamaq onun qarşısını almağın ilk addımıdır. Elm bu gün bizə böyrək daşlarının necə yarandığını izah edir. Bu bilik isə hər birimizə daha sağlam seçimlər etməyə kömək edir. Çünki profilaktika hər zaman müalicədən daha üstündür.

Bəzən sağlamlığımızı qorumaq üçün böyük dəyişikliklərə ehtiyac olmur. Bəzən hər şey bir stəkan su ilə başlayır. 

Böyrəklərinizin qeydinə qalın. Onlar hər gün sizin üçün çalışır.

Çalışın sağlam qalın!

Buradan izləyin: